સિકલ સેલ જાગૃતિ અંગેના ગુજરાત મોડેલની તર્જ પર દેશભરમાં જુલાઈ, 2023ના રોજ કેન્દ્ર સરકારે ‘રાષ્ટ્રીય સિકલ સેલ એનિમિયા ઉન્મૂલન મિશન’ની કરી શરૂઆત : પદ્મશ્રી ડૉ. યઝદી ઇટાલિયા
હિન્દ ન્યુઝ, વલસાડ
વિશ્વ સિકલ સેલ જાગૃતિ દિવસના અવસરે અગ્રણી ટ્રાન્સલેશનલ સાયન્ટિસ્ટ, પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતા અને સિકલ સેલ નિયંત્રણ કાર્યક્રમના પાયાના કાર્યકર ડૉ. યઝદી ઇટાલિયાએ ભારતમાં સિકલ સેલ રોગ (Sickle Cell Disease – SCD) સામેની લડતમાં થયેલી નોંધપાત્ર પ્રગતિને ઉજાગર કરી હતી. તેમણે સાથે સાથે વધુ જાગૃતિ, સમાન આરોગ્યસેવાઓની ઉપલબ્ધતા અને આધુનિક નિવારક ટેક્નોલોજીના વ્યાપક અમલીકરણની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો.
સિકલ સેલ રોગ વિશ્વના સૌથી સામાન્ય વારસાગત રક્તરોગોમાંનો એક છે. ભારતમાં ખાસ કરીને આદિવાસી સમાજમાં તેનો વ્યાપ વધુ જોવા મળે છે. વર્ષો સુધી અજ્ઞાનતા, મોડું નિદાન અને વિશિષ્ટ સારવારની અછતને કારણે હજારો દર્દીઓ અનાવશ્યક પીડા અને ગંભીર જટિલતાઓનો ભોગ બનતા રહ્યા હતા.
ગુજરાતે વર્ષ 2006માં તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી અને હાલના વડાપ્રધાન શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વ હેઠળ વ્યાપક સિકલ સેલ નિયંત્રણ કાર્યક્રમ શરૂ કરીને દેશમાં એક મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્ન સ્થાપિત કર્યું હતું. આ કાર્યક્રમ હેઠળ ગામડાં અને આદિવાસી વિસ્તારોમાં નિઃશુલ્ક સ્ક્રીનિંગ, વહેલું નિદાન, આનુવંશિક અને નૈતિક પરામર્શ, રસીકરણ, ફોલિક એસિડ અને હાઇડ્રોક્સીયુરિયા જેવી દવાઓની ઉપલબ્ધતા તેમજ નિયમિત ફોલોઅપ સેવાઓ શરૂ કરવામાં આવી હતી.
ડૉ. ઇટાલિયાના જણાવ્યા મુજબ ગુજરાત મોડેલે આરોગ્યસેવાઓને આદિવાસી સમાજના ઘરઆંગણે પહોંચાડી, દર્દીઓમાં દુખાવાના હુમલાઓ, જટિલતાઓ અને હોસ્પિટલમાં દાખલ થવાની જરૂરિયાતમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો કર્યો હતો. આ મોડેલની સફળતાને ધ્યાનમાં રાખીને રાષ્ટ્રીય આરોગ્ય મિશન દ્વારા તેને દેશભરમાં અપનાવવામાં આવ્યો અને ત્યારબાદ તા. 1 જુલાઈ, 2023ના રોજ ભારત સરકારે ‘રાષ્ટ્રીય સિકલ સેલ એનિમિયા ઉન્મૂલન મિશન’ની શરૂઆત કરી. આ મિશનનો હેતુ વર્ષ 2047 સુધીમાં સિકલ સેલ રોગના ભારને નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડવાનો છે.
આ વર્ષનો વૈશ્વિક વિષય છે – “Closing the Survival Gap: Equity in Sickle Cell Disease” એટલે કે “સિકલ સેલ રોગમાં જીવનરક્ષણની અસમાનતા દૂર કરીને સમાન આરોગ્યસેવાઓ સુનિશ્ચિત કરવી.” આ વિષય વિશ્વભરના દર્દીઓને તેમના ભૌગોલિક સ્થાન, આર્થિક સ્થિતિ કે સામાજિક પૃષ્ઠભૂમિની પરવા કર્યા વિના સમયસર નિદાન, સારવાર અને લાંબા ગાળાની સંભાળ પ્રાપ્ત થાય તેવા પ્રયાસોની તાત્કાલિક જરૂરિયાત પર ભાર મૂકે છે.
સિકલ સેલ રોગ ગંભીર દુખાવાના હુમલા, ક્રોનિક એનિમિયા, વારંવાર થતા ચેપ, અગત્યના અંગોને નુકસાન અને અકાળ મૃત્યુ જેવી ગંભીર સમસ્યાઓનું કારણ બની શકે છે. ડિહાઇડ્રેશન, ચેપ, શારીરિક તણાવ અને અતિશય તાપમાનના ફેરફારો આ જટિલતાઓને વધારી શકે છે. જોકે નિષ્ણાતોના મતે નિયમિત તબીબી દેખરેખ, રસીકરણ, પૂરતું પાણી પીવું, સમયસર સારવાર અને દર્દી શિક્ષણ દ્વારા આમાંથી ઘણી જટિલતાઓને અટકાવી શકાય છે.
ભારત સરકારે આયુષ્માન ભારત યોજના અને રાષ્ટ્રીય સિકલ સેલ એનિમિયા ઉન્મૂલન મિશન દ્વારા દર્દીઓને વિશેષ સહાય પૂરી પાડી છે. આ યોજનાઓ હેઠળ નિઃશુલ્ક તપાસ, નિદાન, સારવાર, રક્ત ચઢાવવાની સેવા, 108 એમ્બ્યુલન્સ સેવા તેમજ વિવિધ જટિલતાઓની સારવાર ઉપલબ્ધ કરવામાં આવી છે. અનેક દર્દીઓ દિવ્યાંગતા લાભો તથા અન્ય સામાજિક સુરક્ષા યોજનાઓ માટે પણ પાત્ર બને છે.
ડૉ. ઇટાલિયાએ જણાવ્યું કે જાગૃતિ આ સમગ્ર અભિયાનની સફળતાનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ આધારસ્તંભ છે. તેમણે દર્દીઓ અને તેમના પરિવારજનોને આરોગ્યકર્મીઓ તથા સિકલ સેલ કાઉન્સેલરો સાથે સતત સંપર્કમાં રહેવા, નિયમિત અનુસરણ કરાવવા અને સરકાર દ્વારા ઉપલબ્ધ તમામ સેવાઓનો સંપૂર્ણ લાભ લેવા અપીલ કરી હતી.
ભવિષ્ય તરફ નજર કરતાં નિષ્ણાતો માને છે કે હવે નિવારણને વધુ કેન્દ્રસ્થાને લાવવાની જરૂર છે. ઇન-વિટ્રો ફર્ટિલાઇઝેશન (IVF) અને પ્રિ-ઇમ્પ્લાન્ટેશન જિનેટિક ડાયગ્નોસિસ (PGD) જેવી આધુનિક પ્રજનન ટેક્નોલોજી ઉચ્ચ જોખમ ધરાવતા દંપતિઓને ગંભીર આનુવંશિક રક્તરોગોથી મુક્ત સ્વસ્થ સંતાન મેળવવાની તક આપે છે. આ ટેક્નોલોજી વધુ સુલભ અને સસ્તી બને તો ભવિષ્યમાં સિકલ સેલ રોગ અને થેલેસેમિયાના ભારમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો શક્ય બની શકે.
આ ક્ષેત્રમાં સંશોધન પણ ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે. નવી દવાઓના વિકાસ સાથે સાથે સ્ટેમ સેલ ટ્રાન્સપ્લાન્ટેશન, બોન મેરો ટ્રાન્સપ્લાન્ટેશન અને જિન એડિટિંગ જેવી અદ્યતન સારવાર પદ્ધતિઓ દર્દીઓ માટે નવી આશાનું કિરણ બની રહી છે.
રાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમના તાજેતરના આંકડાઓ દર્શાવે છે કે દેશમાં સિકલ સેલના વધુ પ્રભાવ ધરાવતા રાજ્યોમાં અત્યાર સુધી 7 કરોડથી વધુ લોકોની તપાસ કરવામાં આવી છે. તેમાં 2.46 લાખથી વધુ સિકલ સેલ રોગગ્રસ્ત દર્દીઓ અને 20 લાખથી વધુ સિકલ સેલ ટ્રેઇટ ધરાવતા વ્યક્તિઓની ઓળખ થઈ છે. આ આંકડાઓ સમસ્યાના વ્યાપને દર્શાવે છે અને સતત સ્ક્રીનિંગ, કાઉન્સેલિંગ તથા સારવારની આવશ્યકતા પર ભાર મૂકે છે.
ડૉ. ઇટાલિયાએ આ કાર્યક્રમને સફળ બનાવવા માટે ભારતના વડાપ્રધાન શ્રી નરેન્દ્ર મોદી, નીતિનિર્માતાઓ, આઈ.એ.એસ. અધિકારીઓ, ICMRના વૈજ્ઞાનિકો, ગુજરાત ટ્રાઈબલ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, આરોગ્યકર્મીઓ, સિકલ સેલ કાઉન્સેલરો, સામાજિક સંસ્થાઓ અને સૌથી મહત્વપૂર્ણ એવા દર્દીઓ તથા તેમના પરિવારજનોના યોગદાનની પ્રશંસા કરી હતી.
ભારત સિકલ સેલ રોગને જાહેર આરોગ્યની મોટી સમસ્યા તરીકે દૂર કરવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે અંતિમ લક્ષ્ય માત્ર સારવાર પૂરતું મર્યાદિત નથી; પરંતુ દરેક બાળકને સ્વસ્થ જીવનનો અધિકાર મળે, દરેક દર્દીને સમયસર અને કરુણાભરેલી સારવાર પ્રાપ્ત થાય અને દરેક પરિવાર આશા તથા ગૌરવ સાથે ભવિષ્ય તરફ જોઈ શકે તે સુનિશ્ચિત કરવાનું છે.
